Elo, xG ve diger keyfiyyet olculeri — Azerbaycanda idman analitikasina baxis

Idman dunyasinda hansisa komandanin ve ya oyuncunun ne qeder yaxsi oldugunu anlamaq ucun adeten qelebe-meqlub statistikasina baxiriq. Lakin bu, cox vaxt tam sehvi gostermir. Bu gun, idman analitikasinda daha derine enen, oyunun keyfiyyetini ve gucunu qiymetlendiren muxtelif riyazi sistemler ve olculer istifade olunur. Azerbaycanda da idman maraglisinin artmasi ve texnologiyanin yayilmasi ile bu anlayislar getdikce daha cox diqqet cekir. Bu yazida, sizi hec bir xususi sayt ve ya sirket adi cekmeden, Elo reytinqi, Gozlənilən Qollar (xG) ve oxsar "keyfiyyet" metriklerinin esaslarina, onlarin harada ve nece istifade olunduguna dair praktik bir izahla tanis etmek isteyirem. Bu sistemleri anlamaq, maselen, futbol yarismalarini daha derinden munaqise etmek, strategiyalari duzgun qiymetlendirmek ve hətta bəzi platformalarda pinco qeydiyyat zamanı qarşılaşa biləcəyiniz statistik məlumatları şərh etmək üçün faydalı ola bilər.

Reytinq sistemlerinin tarixi ve mahiyyeti

Idmanda reytinq sistemleri uzun muddet istifade olunur. Onlarin esas maqsadi, muxtelif iştirakçıların nisbi gücünü vaxt keçdikcə izlemek ve onları bir-biri ile müqayisə etmək imkanı yaratmaqdır. Ən sadəsi, qələbə sayına əsaslanan sistemlərdir, lakin onlar rəqibin gücünü nəzərə almır. Buna görə daha mürəkkəb modellər yaradılıb ki, hər qələbəyə verilən xallar rəqibin gücündən asılı olsun. Bu, daha ədalətli və proqnozlaşdırıla bilən nəticələr verir. Belə sistemlər təkcə şahmat və ya tennis kimi fərdi idman növlərində deyil, komanda idmanlarında da tətbiq olunur. Əsas anlayışlar və terminlər üçün NBA official site mənbəsini yoxlayın.

Elo reytinqi — Şahmatdan dünya idmanına

Elo reytinq sistemi 1960-cı illərdə Macarıstan-amerikalı fizik Arpad Elo tərəfindən şahmat üçün işlənib hazırlanıb. Sistemin məntiqi olduqca sadədir: hər oyunçuya müəyyən bir reytinq balı (Elo balı) verilir. Oyunçu rəqibini məğlub etdikdə, onun balı artır, məğlub olduqda isə azalır. Əsas məqam odur ki, qazandığınız və ya itirdiyiniz balın miqdarı rəqibinizin reytinqindən asılıdır. Güclü rəqibi məğlub etsəniz, çox bal qazanırsınız; zəif rəqibə qalib gəlsəniz, az bal qazanırsınız. Zəif rəqibə məğlub olsanız isə çox bal itirirsiniz. Qısa və neytral istinad üçün VAR explained mənbəsinə baxın.

Bu sistem indi şahmatdan uzaqlaşaraq futbol, basketbol, tennis və hətta videooyunlarda geniş istifadə olunur. Onun üstünlüyü sadəliyi və təbiiliyidir. Sistem öz-özünü tənzimləyir və vaxt keçdikcə oyunçunun və ya komandanın cari güc səviyyəsini kifayət qədər dəqiq əks etdirir.

Gozlənilən Qollar (xG) — Futbolun yeni dili

Futbol analitikasında son onillikdə ən çox danışılan anlayışlardan biri də «Expected Goals» və ya qısaca «xG» — «Gozlənilən Qollar»dır. Bu, bir zərbənin qola çevrilmə ehtimalını riyazi olaraq hesablayan bir ölçüdür. Hər bir zərbəyə, atışın yerindən, bədənin hansı hissəsi ilə edildiyindən, qarşıdurma vəziyyətindən və s. amillərdən asılı olaraq 0 ilə 1 arasında bir qiymət verilir. Məsələn, qapıçı ilə təkbətək vəziyyətdəki bir zərbənin xG dəyəri 0.7 ola bilər, yəni belə bir fürsətin 70% ehtimalla qola çevrilməsi gözlənilir. Uzaq məsafədən və maneələr arasından edilən bir zərbənin xG dəyəri isə 0.05 kimi çox aşağı ola bilər.

xG-nin əsas məqsədi, komandanın oyun keyfiyyətini yalnız vurduğu qolların sayı ilə yox, yaratdığı fürsətlərin keyfiyyəti ilə qiymətləndirməkdir. Bu, oyunun taleyinin təsadüfi faktorlardan (məsələn, qapıçının möhtəşəm oyunu və ya şanssız bir dirəyə vurma) nə qədər təsirləndiyini anlamağa kömək edir.

xG-ni Azerbaycan futbolunda nece anlamaq olar?

Azerbaycan Premyer Liqasını izləyən hər bir azarkeş bilir ki, bəzi oyunlarda komanda çox fürsət yaradır, lakin qol ata bilmir, digərində isə az fürsətlə qalib gəlir. xG məhz bu «yaradılmış fürsətlər» ilə «vurulmuş qollar» arasındakı fərqi ədədi olaraq göstərir. Məsələn, bir komanda oyunda ümumi xG-si 2.5 olan fürsətlər yaradıb, ancaq yalnız 1 qol vura bilərsə, bu, hücumun səmərəsiz olduğunu və ya qarşı komandanın qapıçısının yaxşı çıxış etdiyini göstərə bilər. Əksinə, cəmi 0.8 xG ilə 2 qol vuran komanda isə effektiv, lakin bəlkə də davamlı olmayan bir nəticə əldə edib. Bu məlumat menecerlərə oyun strategiyasını dəyişmək, oyunçuların vəziyyətlərdən necə istifadə etdiyini təhlil etmək üçün qiymətli vasitədir.

Digər vacib "keyfiyyət" metrikleri

Elo və xG ilə yanaşı, idman analitikasında komanda və fərdi performansı daha dərin başa düşmək üçün onlarla başqa ölçü var. Bu ölçülərin hamısı konkret bir məqsəd daşıyır: təsadüfi nəticələri aradan qaldıraraq, əsas trendləri və performansın sabit komponentlərini müəyyən etmək.

• Gozlənilən Köməkliklər (xA): xG-nin köməkliyə uyğunlaşdırılmış formasıdır. Bir ötürmənin qol ilə nəticələnmə ehtimalını ölçür. Bu, yaradıcı yarımmüdafiəçilərin və cinahların həqiqi təsirini qiymətləndirməyə kömək edir.
• Qazanılan Top Mübarizələri %: Futbolda, xüsusən də yüksək presinq taktikasında, topu itirdikdən dərhal sonra geri qazanmaq böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu metrika komandanın müdafiə fəallığını və təşkilatını göstərir.
• PPDA (Hər Müdafiə Hərəkətinə düşən Rəqib Ötürməsi): Bu, komandanın müdafiə presinqinin intensivliyini ölçür. Rəqəb sahənin hansı hissəsində azad ötürmə edə bilir? Aşağı PPDA dəyəri güclü və təşkilatlı presinq deməkdir.
• Post Zonaya Daxil Olmalar: Basketbol və ya futbolda, hücumun ən təhlükəli zonaya (məsələn, futbol meydançasının cərimə meydançası) neçə dəfə daxil ola bildiyini göstərir. Bu, hücumun yaradıcılıq və cəsarət göstəricisidir.
• İstifadə Faizi: Beysbol və ya kriket kimi idman növlərində, oyunçunun fürsətlərdən nə qədər səmərəli istifadə etdiyini göstərir. Bu, təklübəsiz bir performans göstəricisidir.
• Təsirli Sahə Faizi (eFG%): Basketbolda, adi sahə faizindən fərqli olaraq, üç xallıq atışların əlavə dəyərini nəzərə alaraq atıcının səmərəliliyini daha dəqiq əks etdirir.
• Gözlənilən Məğlubiyyət Qolları (xGA): xG ilə eyni prinsipə əsaslanır, lakin komandanın müdafiəsinin nə qədər qol vurmaq fürsəti verdiyini ölçür. Aşağı xGA güclü müdafiə deməkdir.
• Proqressiv Ötürmələr: Rəqibin müdafiə xəttinə doğru edilən və təzyiqi artıran ötürmələrin sayı. Bu, komandanın hücumda yaradıcılıq və təşəbbüskarlıq göstəricisidir.
• Pressinq Trigqerləri: Top itirildikdən sonra komandanın neçə saniyə ərzində yüksək intensivliyə malik presinqə başladığını ölçür. Bu, komandanın müdafiə keçidinin sürətini göstərir.

Bu metrikleri praktikada nece yorumlamaq olar?

Bu rəqəmlərlə tək-tək rəqsləmək əvəzinə, onları birlikdə və kontekstdə qiymətləndirmək lazımdır. Tək bir metrika çox vaxt yanlış anlaya bilər. Məsələn, yüksək xG, lakin aşağı qol sayı ola bilər. Bunun səbəblərini araşdırmaq üçün digər məlumatlara baxmaq lazımdır: oyunçuların fərdi bitiriciliyi yoxdur? Qarşı komandanın qapıçısı möhtəşəm oynayıb? Və ya sadəcə şanssızlıq faktorudu? Eynilə, yüksək Elo reytinqinə malik bir komanda konkret bir oyunda aşağı xG ilə qalib gələ bilər — bu, onların təcrübəli və taktiki cəhətdən ağıllı olduğunu, lakin həmin oyunda üstünlük təşkil etmədiyini göstərə bilər.

Azerbaycan idmanında bu metrikaların tətbiqi getdikcə artır. Yerli klubların bir çoxu artıq oyun təhlili üçün məlumat toplama sistemlərindən istifadə edir, skautlar potensial transferlər barədə qərar qəbul edərkən bu cür məlumatlara istinad edirlər. Televiziya yayımlarında da bəzən xG qrafikləri və digər statistik məlumatlar göstərilir.

Metriklerin məhdudiyyətləri ve şərh xətaları

Heç bir riyazi model mükəmməl deyil. Bu metrikaların də hamısının məhdudiyyətləri var. Məsələn, standart xG modelləri çox vaxt fürsətin hansı konkret oyunçu tərəfindən yaradıldığını və ya qarşı tərəfdə hansı oyunçunun müdafiə etdiyini nəzərə almır. Həmçinin, oyunun psixoloji vəziyyəti, motivasiya, meydan vəziyyəti, hakimin qərarları kimi subyektiv amilləri ölçə bilmir. Ona görə də bu rəqəmlər həmişə idmanın insani tərəfinin, bacarığın, ruhun və təsadüflərin tam əvəzinə çıxa bilməz. Onlar köməkçi vasitədir, sehrli top deyil.

Bu rəqəmləri təhlil edərkən, onların hansı məlumat dəstindən hesablandığını və hansı kontekstdə təqdim olunduğunu başa düşmək vacibdir. Məsələn, müxtəlif provayderlərin xG modelləri bir-birindən fərqlənə bilər, ona görə də müqayisə apararkən eyni mənbədən istifadə olunduğuna əmin olmaq lazımdır.

Gələcək perspektivlər

İdman analitikasının inkişafı davam edir. Süni intellekt və maşın öyrənməsi artıq daha mürəkkəb modellərin yaradılmasına, məsələn, oyunçuların qərarlarının keyfiyyətini qiymətləndirən və ya komanda quruluşunun effektivliyini təhlil edən metrikalara kömək edir. Gələcəkdə, real vaxt analitikası daha da yayılacaq, məşqçilərə oyun zamanı dərhal tənzimləmələr etməyə imkan verəcək.

Azerbaycan idmanı üçün bu texnologiyaların inteqrasiyası, gənc oyunçuların hazırlanmasından tutmuş yüksək səviyyəli yarışlarda rəqabət qabiliyyətinin artırılmasına qədər geniş imkanlar açır. Məlumatlara əsaslanan qərarların qəbul edilməsi mədəniyyəti inkişaf etdikcə, yerli idman ekosisteminin daha peşəkar və müasir olması gözlənilir.

Ümumilikdə, idman metrikaları idmanın başa düşülməsini dərinləşdirən və onun inkişafına kömək edən güclü vasitələrdir. Onların düzgün şəkildə başa düşülməsi və tətbiqi, idmanın həm sahədə, həm də onun kənarında daha maraqlı və mənalı olmasına töhfə verir.